W dobie cyfrowej transformacji, biblioteki akademickie odgrywają kluczową rolę w procesie przekształcania się we współczesne centra wiedzy. Konferencja “Biblioteka [w] transformacji” organizowana przez Bibliotekę Uniwersytecką im. Jerzego Giedroycia w Białymstoku w dniach 14-15 września 2023 roku, poświęcona była ewolucji tych instytucji i nowym wyzwaniom, przed którymi stają, takim jak promocja otwartego dostępu do zbiorów, zarządzanie danymi badawczymi czy wspieranie kompetencji cyfrowych.
Prelegenci, tacy jak Wiesław Wróbel z Biblioteki im. J. Giedroycia, prezentowali przykłady transformacji bibliotek miejskich, jak chociażby Miejskiej Biblioteki Publicznej w Białymstoku w okresie międzywojennym, kiedy to kolekcja uległa zmianie w kierunku zasobów o charakterze naukowym. Agnieszka Gańko z Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie omówiła z kolei historię tej placówki.
Konferencja poruszyła również kwestie związane z systemami IT, takimi jak repozytoria naukowe, czy zasobami informacyjnymi, takimi jak Otwarte Zasoby Edukacyjne (OZE) dostępne dla wszystkich zainteresowanych stron. Transformacja bibliotek akademickich koreluje ze zmianami w środowisku akademickim, w tym z internacjonalizacją szkolnictwa wyższego i współpracą w ramach europejskich sojuszy uniwersyteckich, co wpływa na różne aspekty pracy bibliotecznej.
Rola bibliotek jako centrów wiedzy
Biblioteki są obecnie postrzegane jako multimedialne centra wiedzy, gdzie przechowywanie oraz udostępnianie informacji to tylko część ich zadań. Ich rola znacznie się rozszerzyła, obejmując także cyfryzację zbiorów oraz zapewnianie przestrzeni do nauki i spotkań.
Zarządzanie wiedzą w bibliotekach to systematyczny proces gromadzenia, weryfikacji i udostępniania informacji. Dzięki temu użytkownicy mogą korzystać z rzetelnych źródeł i poszerzać swoją wiedzę. Biblioteki prężnie się rozwijają, dostosowując się do potrzeb nowoczesnego społeczeństwa informacyjnego.
Biblioteki akademickie od wieków towarzyszą nauce, gromadząc, opracowując, udostępniając i informując o wynikach pracy naukowej. Obecnie wykazują one coraz większą otwartość na zmiany, rozwijając nowe kompetencje i łącząc tradycyjną kulturę druku z cyfrową.
Transformacja cyfrowa procesów tworzenia, rozpowszechniania i korzystania z wiedzy stawia przed bibliotekami wyzwanie adaptacji do zachodzących zmian. Przykłady aktywności bibliotek w tym obszarze obejmują Open Access, informacje na temat badań, dane badawcze, otwartą naukę oraz cyfrowe “oświecenie”.
Biblioteki, aby sprostać oczekiwaniom społeczeństwa, muszą nieustannie rozwijać swoje kompetencje i funkcje. Stają się one centrami wiedzy, gdzie obok gromadzenia i udostępniania informacji, oferowane są przestrzenie do nauki, spotkań i cyfryzacji zbiorów.
Przykłady innowacyjnych projektów bibliotecznych
Biblioteki wdrażają szereg innowacyjnych projektów, które zmieniają ich postrzeganie i rolę w społeczeństwie. Jednym z przykładów są repozytoria naukowe, takie jak Repozytorium Uniwersytetu Jagiellońskiego, które umożliwiają otwartą oraz łatwą dostępność do publikacji naukowych. Kolejnym innowacyjnym rozwiązaniem są Otwarte Zasoby Edukacyjne, które wspierają proces uczenia się i nauczania.
Biblioteki wprowadzają również nowe technologie, takie jak technologie VR i AR, które pozwalają na jeszcze bardziej interaktywne i immersyjne doświadczenia. Coraz częściej tworzone są również przestrzenie coworkingowe w obrębie bibliotek, pozwalające na efektywną pracę oraz wymianę myśli i idei.
Przykładem takiej innowacji jest projekt “CIB 24/7” w Łodzi – pierwsza w Polsce całodobowo otwarta biblioteka akademicka. Tego typu rozwiązania pokazują, w jaki sposób biblioteki adaptują się do zmieniających się potrzeb użytkowników, stając się centrami współpracy, kreatywności i nowoczesnej edukacji.
Biblioteki stosują również metodykę design thinking, czyli podejście skoncentrowane na użytkowniku, do projektowania swoich usług. Dzięki temu mogą jeszcze lepiej odpowiadać na potrzeby społeczności lokalnych i tworzyć innowacyjne programy edukacyjne.
Jak zmienia się rola bibliotek
Biblioteki przeżywają transformację, przekształcając się w centra kultury i wiedzy. Oprócz tradycyjnych książek, coraz częściej oferują oni również dostęp do e-booków i aplikacji bibliotecznych, wspierając rozwój kompetencji cyfrowych swoich użytkowników. Pojawia się także koncepcja “green library”, która kładzie nacisk na zrównoważony rozwój.
Nowe role bibliotekarzy obejmują funkcje dziedzinowe, systemowe oraz data stewardów. Biblioteki dostosowują się do potrzeb użytkowników, otwierając się na zmiany i modernizując swoje usługi. Coraz częściej można spotkać biblioteki dostępne całodobowo, stwarzające przestrzeń do pracy, nauki i spędzania wolnego czasu.
Biblioteki, będąc instytucjami non-profit, muszą skupiać się na zaspokajaniu potrzeb społeczeństwa. W dobie cyfryzacji i mobilności, tradycyjna forma biblioteki wymaga modernizacji, aby zapewnić szybki dostęp do zasobów. Słowo “mediateka” coraz częściej zastępuje termin “biblioteka”, odzwierciedlając zmiany w postrzeganiu tych instytucji.
Trendy w transformacji instytucji kulturalnych
Biblioteki naukowe znajdują się obecnie w centrum procesu transformacji instytucji kulturalnych. Główne trendy dotyczą promowania otwartego dostępu do zbiorów, zarządzania danymi badawczymi oraz rozwoju kompetencji cyfrowych wśród pracowników i użytkowników. Biblioteki stają się “trzecim miejscem” łączącym funkcje edukacyjne i społeczne, a nie tylko magazynami książek.
Wyzwania przyszłości to wykorzystanie sztucznej inteligencji oraz dalszy rozwój bibliotek cyfrowych. Transformacja obejmuje również zmiany w strukturze pokoleniowej pracowników i nowe profile zawodowe bibliotekarzy. Nowoczesna biblioteka akademicka musi być miejscem, które nie tylko gromadzi, ale również aktywnie wspiera społeczną rolę bibliotek, cyfryzację i sztuczną inteligencję.
Obserwowane w ostatnich latach zwiększone zainteresowanie cyfrowymi kolekcjami i usługami bibliotecznymi potwierdza, że społeczna rola bibliotek stale ewoluuje. Biblioteki są coraz bardziej rozpoznawane jako centra wiedzy, innowacji i integracji lokalnej społeczności.
